Kiedy dziecko zaczyna widzieć? Etapy rozwoju wzroku

Odległość około 20–30 cm – właśnie na tyle noworodek widzi wyraźniej w pierwszych dniach życia. Jeśli zastanawiasz się, kiedy dziecko zaczyna widzieć i jak krok po kroku dojrzewa jego wzrok, znajdziesz tu odpowiedzi. Dowiesz się też, na jakie sygnały zwracać uwagę, by w porę wychwycić ewentualne problemy.

Kiedy noworodek zaczyna widzieć świat?

Rozwój wzroku noworodka startuje jeszcze w ciąży, ale w momencie porodu zmysł ten jest na bardzo wczesnym etapie. W okolicach 26. tygodnia życia płodowego siatkówka zaczyna reagować na światło, a maluch może otwierać oczy podczas badania USG. Mimo to po narodzinach jego widzenie ma zupełnie inny charakter niż u osoby dorosłej. Obraz jest płaski, niewyraźny i pozbawiony głębi.

Tuż po porodzie dziecko reaguje głównie na zmiany natężenia światła. Jasne światło jest dla niego zbyt męczące, dlatego często ma zamknięte lub przymrużone oczy. Źrenice są małe, co ogranicza ilość wpadającego światła i stanowi naturalną ochronę dla wrażliwego układu nerwowego. To rodzaj „filtra”, który chroni przed nadmiarem bodźców po wyjściu z ciemnej, spokojnej macicy.

Pierwsze dni po porodzie

W pierwszych dobach życia dziecko widzi na odległość około 20–30 cm. To dystans między twarzą mamy a buzią malucha podczas karmienia. Wszystko, co znajduje się dalej, przypomina obraz oglądany przez mleczną szybę. Kontury są rozmyte, brakuje szczegółów, a ostrość widzenia szacuje się na około 10% ostrości dorosłego.

Ciekawą cechą tego okresu jest wyostrzone widzenie peryferyjne. Noworodek nie skupia wzroku w jednym punkcie, tylko „łapie” raczej zarysy przedmiotów na obrzeżach pola widzenia. Patrząc na Twoją twarz, częściej rejestruje linię włosów czy brody niż oczy. Mięśnie poruszające gałkami ocznymi są jeszcze słabe, więc ruchy oczu bywają nieskoordynowane i „pływające” w różnych kierunkach.

Kontrast i światło

Świat noworodka na początku jest niemal wyłącznie czarno-biały. Dziecko widzi odcienie szarości i silnie reaguje na kontrastowe połączenia, takie jak czarne i białe pasy. Dlatego proste plansze w kontrastowych barwach często interesują je bardziej niż kolorowe, pastelowe zabawki. Pierwszym kolorem, który zaczyna wyodrębniać, bywa czerwony, zwłaszcza w intensywnym odcieniu.

Zbyt mocne światło nie jest dobrą formą stymulacji. Wzrok lepiej rozwija się w warunkach umiarkowanego oświetlenia, bez bezpośredniego świecenia w oczy. Korzystne są natomiast spokojne bodźce: widok twarzy rodzica z bliska, miękkie światło wpadające przez okno, proste czarno-białe obrazki w zasięgu wzroku.

Noworodek widzi już od pierwszych dni życia, ale inaczej niż dorosły – rozmyty, kontrastowy obraz bez głębi i bogactwa kolorów.

Jak rozwija się wzrok w pierwszych miesiącach życia?

Pierwsze pół roku to najbardziej dynamiczny etap, jeśli chodzi o rozwój wzroku dziecka. W krótkim czasie zmienia się niemal wszystko: ostrość widzenia, kolor, zdolność śledzenia ruchu oraz praca obu oczu jednocześnie. W tym okresie rodzice mogą bardzo wiele zrobić, by wspierać ten proces prostymi codziennymi aktywnościami.

Pierwszy miesiąc życia

Około 3–5 tygodnia życia widzenie zaczyna się stabilizować. Dziecko coraz częściej na chwilę zatrzymuje wzrok na twarzy opiekuna, lampie czy kontrastowym obrazku. Nadal najlepiej widzi z niewielkiej odległości, ale stopniowo uczy się dłużej utrzymywać spojrzenie. To dobry moment, by spokojnie „rozmawiać oczami” z maluchem, kiedy jest wybudzony i spokojny.

W tym czasie pojawia się pierwsze, jeszcze delikatne nawiązywanie kontaktu wzrokowego. Dziecko potrafi przez kilka sekund patrzeć na Twoje oczy, a potem znowu „ucieka” wzrokiem. Krótkie przerwy są normalne, mózg po prostu potrzebuje chwili odpoczynku od intensywnego bodźca.

Od 2. do 4. miesiąca

Między drugim a czwartym miesiącem następuje ogromny skok. Rozwija się widzenie obuoczne, czyli umiejętność łączenia informacji z obojga oczu w jeden obraz. Do tej pory maluch patrzył na zmianę raz jednym, raz drugim okiem. Teraz układ wzrokowy trenuje synchronizację, co czasami może dawać złudzenie okresowego zezowania.

Około 2. miesiąca dziecko zaczyna wyraźniej śledzić ruch. Wodzi wzrokiem za zabawką przesuwaną powoli z boku na bok. Z czasem obserwuje też twarz rodzica, kiedy ten się przemieszcza po pokoju. Pojawia się wyczekiwany przez wielu moment – pierwszy świadomy uśmiech w odpowiedzi na uśmiech mamy czy taty.

Do stymulacji wzroku w 0–3 miesiącu życia szczególnie przydają się proste rekwizyty, które możesz mieć pod ręką:

• czarno-białe książeczki lub plansze z dużymi geometrycznymi kształtami,
• prosta karuzela nad łóżeczkiem z kontrastowymi elementami, zawieszona na wysokości wzroku dziecka,
• biało-czarne paski narysowane na kartonie albo rulon oklejony naprzemiennie czarną i białą taśmą,
• wyraźnie pomalowane usta rodzica, z którymi maluch może „rozmawiać” wzrokiem.

Około 3–4 miesiąca dziecko ma już lepszą koordynację oko–ręka. Nie tylko patrzy na poruszający się przedmiot, ale próbuje w niego uderzyć lub złapać. Powinno też pojawić się zbieżne ustawienie oczu przy patrzeniu na zabawkę z odległości 10–20 cm – to tzw. odruch konwergencji.

Od 5. do 8. miesiąca

Między 5. a 8. miesiącem wzmacnia się kontrola ruchów gałek ocznych. Dziecko płynnie śledzi poruszające się obiekty, bez charakterystycznych „skoków” spojrzenia z wcześniejszego okresu. Rozwija się percepcja głębi, czyli widzenie przestrzenne. Maluch zaczyna oceniać, które przedmioty są bliżej, a które dalej, co ułatwia naukę siadania, raczkowania i pierwszych prób wstawania.

W tym wieku wzrok jest już znacznie bardziej kolorowy. Większość barw jest rozpoznawalna, a dziecko chętnie sięga po zabawki o intensywnych kolorach. Coraz lepiej łączy widzenie z ruchem całego ciała, dlatego tak atrakcyjne stają się zabawy na macie, sięganie po piłki, klocki czy poduszki w różnych kształtach.

Jeśli chcesz wykorzystać naturalną ciekawość dziecka, możesz proponować mu aktywności rozwijające koordynację oko–ręka:

• toczenie kolorowej piłki po podłodze i zachęcanie malucha do pogoni za nią,
• zabawy w „a kuku” z chustką, która znika i pojawia się w różnych miejscach,
• podawanie kilku lekkich zabawek o odmiennych fakturach do oglądania i obracania w dłoniach,
• wspólne oglądanie książeczek z prostymi, wyraźnymi ilustracjami.

Między 6. a 12. miesiącem wzrok niemowlaka staje się na tyle dojrzały, że dziecko widzi świat bardzo podobnie jak dorosły, choć rozwój całego układu wzrokowego trwa jeszcze kilka lat.

Kiedy dziecko widzi jak dorosły?

Około 9–12 miesiąca życia dziecko ma już szerokie pole widzenia i dobrze rozwiniętą koordynację wzrokowo-ruchową. Interesuje się drobnymi elementami zabawek, patrzy na okruszek na podłodze, wyłapuje guziki na koszuli rodzica. Widzi też różnice w kształtach i prostych figurach geometrycznych, co w kolejnych latach przełoży się na naukę czytania i pisania.

W drugim roku życia rośnie precyzja widzenia. Maluch odróżnia odcienie kolorów, na przykład jasnoniebieski od ciemnoniebieskiego. Swobodniej porusza się w przestrzeni, omija przeszkody, lepiej ocenia wysokość schodów czy kanapy. Jednocześnie rośnie rola pamięci wzrokowej – dziecko rozpoznaje znane przedmioty i miejsca, nawet jeśli widzi je z innej perspektywy niż zwykle.

Rok życia

Pod koniec pierwszego roku większość dzieci widzi już podobnie do osoby dorosłej. Rozpoznają twarze z dalszej odległości, kojarzą gest sięgnięcia po kurtkę z wyjściem na spacer, interesują się szczegółami ilustracji. Ostrość widzenia jest wysoka, choć pełen poziom – porównywalny z dorosłym – u wielu dzieci pojawia się dopiero między 3. a 6. rokiem życia.

Wraz z poprawą ostrości rozwija się też sprawność dłoni. Dzieci w tym wieku lubią wkładać drobne elementy do pudełek, przewracać strony książeczek, budować proste wieże z klocków. Wszystkie te aktywności wzmacniają powiązanie „oko–ręka”, niezwykle istotne dla późniejszej nauki pisania.

Przedszkolak i uczeń

Między 3. a 5. rokiem życia dziecko potrafi już rozpoznawać kolory, figury geometryczne, a także segregować te same litery i cyfry. Większość funkcji wzrokowych jest wtedy bardzo zbliżona do tych obserwowanych u dorosłych. Maluchy chętnie rysują „grube kreski”, kolorują, układają proste puzzle, co dodatkowo doskonali koordynację wzrokowo-ruchową.

W wieku wczesnoszkolnym wzrok powinien w pełni wspierać proces nauki czytania i pisania. Jeśli pojawiają się trudności z koncentracją przy czytaniu, bóle głowy, mrużenie oczu czy przysuwanie zeszytu bardzo blisko twarzy, warto pomyśleć o badaniu u okulisty dziecięcego lub optometrysty zajmującego się dziećmi.

Jak wspierać rozwój wzroku dziecka?

Wsparcie rozwoju wzroku wcale nie wymaga specjalistycznych akcesoriów. Najważniejsze są kontakt z rodzicem, odpowiednie otoczenie i kilka prostych nawyków. W pierwszych miesiącach najlepiej rozwija oczy zwykła codzienność: karmienie, tulenie, spokojne rozmowy i wspólne oglądanie świata z różnych perspektyw.

Ogromne znaczenie ma też dieta. Kwas tłuszczowy DHA jest ważny dla dojrzewania siatkówki i ostrości widzenia. Naturalnym źródłem DHA jest mleko mamy, dlatego u kobiet karmiących zaleca się jedzenie ryb morskich i – jeśli jest ich mało w diecie – uzupełnianie DHA w dawce co najmniej 200 mg dziennie. Od 2020 roku DHA jest również obowiązkowym składnikiem mleka modyfikowanego dostępnego na rynku.

Na co zwrócić uwagę w domowym otoczeniu, żeby wspierać oczy dziecka:

• unikanie baldachimów i ciężkich zasłon nad łóżeczkiem, które ograniczają pole widzenia,
• umiarkowane, rozproszone oświetlenie pokoju zamiast ostrej, punktowej lampy,
• zabawki i książeczki dopasowane do wieku – od czarno-białych wzorów po bardziej złożone ilustracje,
• ograniczenie kontaktu z ekranami – szczególnie przed 2. rokiem życia.

Ekrany są dla małych dzieci formą biernej stymulacji. Obraz zmienia się zbyt szybko, maluch nie ma szansy spokojnie śledzić go wzrokiem ani powiązać z ruchem własnego ciała. Znacznie lepiej działają proste aktywności z udziałem opiekuna: wspólne oglądanie książeczek, pokazywanie przedmiotów z różnych stron, zabawa w „szukanie” pluszaka w pokoju.

Dla oczu niemowlęcia bardziej wartościowe jest pięć minut patrzenia na twarz rodzica niż długi filmik na smartfonie czy tablecie.

Jakie objawy powinny zaniepokoić rodzica?

Nie każde chwilowe zezowanie czy krótkie „zgubienie” kontaktu wzrokowego oznacza chorobę. Są jednak sytuacje, które warto potraktować jako sygnał ostrzegawczy. Rodzic jest pierwszą osobą, która może zauważyć, że coś z wzrokiem dziecka dzieje się inaczej niż dotąd.

Pierwsza profilaktyczna wizyta u okulisty dziecięcego zwykle przypada około 6. miesiąca życia u zdrowego niemowlęcia. Jeśli dziecko jest wcześniakiem lub pojawiają się niepokojące objawy, warto zgłosić się wcześniej. W razie potrzeby lekarz kieruje też do strabologa lub optometrysty prowadzącego terapię widzenia.

U niemowlęcia

U najmłodszych szczególnie ważne są obserwacje zachowania. Jeżeli po 3. miesiącu życia nadal nie widać śledzenia twarzy, a oczy wędrują chaotycznie, warto skonsultować to ze specjalistą. Podobnie, gdy jedno oko stale „ucieka” do nosa, skroni, w górę lub w dół – nie jest to już fizjologiczne zezowanie.

Do objawów, które u niemowlęcia powinny skłonić do szybkiej wizyty u lekarza, należą między innymi:

• mocne mrużenie oczu przy każdym jaśniejszym świetle,
• ciągłe łzawienie, ropna wydzielina, zaczerwienione spojówki,
• nietypowy wygląd źrenic – białe, przymglone, znacznie różniące się wielkością,
• brak prób chwytania i oglądania zabawek w wieku około 4–5 miesięcy.

U przedszkolaka i ucznia

Starsze dzieci często już potrafią powiedzieć, że „litery się rozmazują” albo „boli głowa, gdy czytam”. Nie zawsze jednak same zgłaszają kłopot, dlatego tak ważna jest obserwacja zachowania. Problemy z akomodacją, widzeniem obuocznym czy początki krótkowzroczności mogą objawiać się w bardzo różny sposób.

Niepokojące sygnały u przedszkolaka i ucznia to między innymi:

• przysuwanie książek i zeszytów bardzo blisko twarzy lub przeciwnie – odsuwanie ich daleko,
• częste pocieranie i mrużenie oczu podczas czytania lub pracy przy biurku,
• przekrzywianie głowy przy rysowaniu, pisaniu, oglądaniu bajek,
• unikanie zadań wymagających patrzenia z bliska – układanek, kolorowanek, książeczek.

Stały zez – niezależnie od wieku dziecka – zawsze wymaga konsultacji. Utrzymujące się odchylenie jednego oka uniemożliwia prawidłowy rozwój widzenia obuocznego i percepcji głębi. Leczenie bywa różne: od dopasowania okularów, przez zasłanianie jednego oka, ćwiczenia wzrokowe, aż po zabieg operacyjny. Im wcześniej zostanie rozpoczęte, tym większa szansa na dobre widzenie w dorosłym życiu.