Masz w domu małego fana rymów i śmiechu i szukasz pomysłów na nowe zabawy? Wyliczanki pomagają nie tylko wybrać, kto „będzie za berka”, ale też rozwijają mowę i pamięć. Z tego tekstu poznasz najpopularniejsze wyliczanki dla dzieci i sposoby, jak wpleść je w codzienną zabawę.
Do najpopularniejszych tradycyjnych wyliczanek należą „Entliczek pentliczek”, „Ene due rike fake”, „Ecie pecie, gdzie jedziecie” i „Ini bini trykantory”. Ich teksty, a także krótkie rymowanki z pokazywaniem i klaskaniem, znajdziesz poniżej.
Co to są wyliczanki dla dzieci?
Wyliczanki dla dzieci to krótkie, rytmiczne rymowanki, które najczęściej służą do losowego wyboru osoby w zabawie. Mają prostą budowę, mocny rytm i często absurdalne, zabawne treści, dzięki czemu łatwo wpadają w ucho. Kiedy wypowiadasz wyliczankę i przy każdej sylabie wskazujesz kolejne dziecko, ostatnie wskazane zostaje wybrane albo odpada z gry.
Wiele znanych obecnie tekstów powstało w czasach, gdy dzieci spędzały długie godziny na podwórku. To tam brzmiało „Ene due rabe”, „Entliczek pentliczek”, „Na wysokiej górze rosło drzewo duże” czy „Chodzi lisek koło drogi”. Dziś te same wierszyki możesz wykorzystać w domu, przedszkolu, na placu zabaw, a przy okazji pokazać dziecku fragment świata, w którym dorastali jego rodzice i dziadkowie.
Dlaczego dzieci je tak lubią?
Dzieci kochają powtarzalność. Stały rytm i rymy sprawiają, że ulubiona rymowanka dosłownie przykleja się do języka. Nawet dwulatek szybko łapie pierwsze i ostatnie słowa wersów i zaczyna „dopowiadać” fragmenty razem z dorosłym. Śmiech wywołują też zaskakujące obrazki językowe, jak „baba na cmentarzu z nogami w kałamarzu” czy „pchły pchające się do wody”.
Taka zabawa tworzy poczucie bezpieczeństwa. Dziecko wie, co za chwilę nastąpi, a jednocześnie czeka na puentę. Kiedy wierszyk kończy się dynamicznie, jak w „Raz, dwa, trzy – wychodź ty”, pojawia się napięcie i ekscytacja. Dla malucha to mini teatr, w którym ważny jest głos, mimika i ruch dorosłego.
Jak wyliczanki wspierają rozwój mowy?
Regularne powtarzanie wyliczanek to trening językowy. Mocny rytm pomaga dziecku wyodrębniać sylaby, a częste powtórzenia ćwiczą pamięć słuchową. Dzięki temu maluch zaczyna szybciej łączyć dźwięki w słowa i całe zdania. W wierszykach pojawia się też naturalna nauka liczenia – od „raz, dwa, trzy, cztery” po dłuższe sekwencje zliczania.
Warto podkreślić, że dla najmłodszych ważny jest nie tylko tekst, ale przede wszystkim Twój głos i relacja. Gdy recytujesz wyliczanki dla dzieci twarzą w twarz, dziecko obserwuje ruch ust, uczy się intonacji i emocji.
Dzieci uczą się języka najszybciej przez żywy kontakt z dorosłym – samo puszczanie nagrań, muzyki czy bajek nie zastąpi wspólnego mówienia, śpiewania i rymowania.
Jak używać wyliczanek w zabawach?
Najprostszy sposób to klasyczne wyliczanie. Ustawiasz dzieci w kółku, mówisz wierszyk z wyraźnym podziałem na sylaby i przy każdej sylabie dotykasz kolejnej osoby. Ten, na kogo „wypadnie”, zostaje berkiem, wchodzi do drużyny albo jako pierwszy zaczyna grę w klasy, chińczyka czy bierki. Tak losuje się też czasem, kto dostanie ostatni kawałek czekolady.
W zależności od zasad zabawy osoba wskazana przez ostatnią sylabę może odpadać z gry albo odwrotnie – dostawać rolę głównego bohatera. Krótkie formuły jak „Palec pod budkę, bo za minutkę zamykam budkę” czy różne wersje „Pałka, zapałka, dwa kije” do dziś świetnie sprawdzają się jako otwarcie niemal każdej zabawy w grupie.
Jak liczyć wyliczanką krok po kroku?
- Ustawcie się w kole lub w rządku, a jedna osoba zostaje „liczącą”.
- Licząca osoba mówi wyliczankę w stałym rytmie i przy każdej sylabie (albo przy każdym słowie) wskazuje kolejne dziecko, zaczynając od siebie lub od osoby po lewej.
- Na ostatnią sylabę wskazane dziecko zostaje wybrane do roli (np. berek) albo odpada z gry – to zależy od umowy.
- Jeśli wyliczanka ma wyłonić jedną osobę, powtarzajcie liczenie, aż zostanie ostatnie dziecko.
Warto ustalić zasady przed zabawą, bo to najczęstsze źródło sporów: czy liczymy od siebie, czy odpada osoba wskazana na końcu, i jak traktujemy zmiany wersji tekstu.
Zabawy ruchowe na podwórku
Na świeżym powietrzu wyliczanki dodają energii całej paczce. W zabawie w berka pomagają wybrać goniącego, w chowanego decydują, kto pierwszy szuka. Z kolei przy ciuciubabce rymowanka buduje napięcie, gdy „ślepa baba” z zawiązanymi oczami próbuje kogoś złapać. Dobrze sprawdzają się tu żywe teksty w stylu „Na ulicy Reja złapali złodzieja” albo żartobliwe opowieści o niesfornych bohaterach.
Na podwórku możesz połączyć wyliczankę z prostymi zabawami ruchowymi. Dzieci uwielbiają, gdy słowa natychmiast przekładają się na działanie. W takich sytuacjach świetnie sprawdzają się:
- tańce do piosenek typu „Kaczuszki” czy „tańczymy lambada, małego walczyka”,
- koła i pochody w rytm „Stary niedźwiedź mocno śpi” lub „Górnik sam w dolinie”,
- bieganie i zmiany miejsc przy krótkich wyliczankach z liczeniem do dziesięciu,
- skoki, przysiady czy obroty, które dzieci wykonują zawsze na określone słowa z rymowanki.
Zabawy w domu i w podróży
Nie każda wyliczanka wymaga biegania. W domu królują wierszyki paluszkowe, takie jak „Tu, tu sroczka kaszkę warzyła”, w których dotykasz kolejnych palców dziecka, rozśmieszając je i jednocześnie oswajając z dotykiem. Podobnie działają znane wszystkim formuły „Idzie rak, nieborak” czy „Ślimak, ślimak, pokaż rogi”. Idealnie nadają się do zabawy przy jedzeniu, przewijaniu albo ubieraniu.
Starszym dzieciom możesz zaproponować gry słowne oparte na dialogu, jak „Pomidor”, gdzie dziecko na każde pytanie odpowiada tylko „pomidor” i stara się nie wybuchnąć śmiechem. Dobrą zabawą domową jest też „Ciepło, ciepło, zimno” – choć nie jest to klasyczna wyliczanka, świetnie łączy ruch, słuchanie i szukanie ukrytego przedmiotu, a krótkie rymy można łatwo do niej dopisać.
Najpopularniejsze wyliczanki i rymowanki?
W polskich domach od lat powracają te same tytuły. Do wybrania berka czy pierwszego w grze najczęściej służą „Ene due rabe”, różne wersje „Ene due like fake” oraz „Entliczek pentliczek, czerwony stoliczek”. Wiele z nich ma liczne lokalne odmiany, ale wszystkie oparte są na tym samym rytmicznym liczeniu i zabawnych, często bezsensownych słowach.
Inny zestaw to rymowanki z prostą fabułą, które można recytować jak krótkie opowiadania. Należą do nich między innymi „Siała baba mak”, „Beksa-lala pojechała do szpitala”, „Spadła gruszka do fartuszka” czy pełne humoru „Dobranoc – pchły na noc”. Dla rodziców to powrót do własnego dzieciństwa, a dla dzieci – pierwsze spotkanie z krótką formą literacką.
| Typ rymowanki | Główny cel | Przykład tytułu |
| Wyliczanka wyboru | Losowanie osoby do zadania lub roli | Ene due rabe, Entliczek pentliczek |
| Rymowanka paluszkowa | Zabawa z maluchem, budowanie więzi | Tu, tu sroczka kaszkę warzyła, Idzie rak |
| Rymowanka ruchowa | Koordynacja ruchów, wspólna zabawa w grupie | Stary niedźwiedź mocno śpi, Górnik sam w dolinie |
Klasyczne wyliczanki podwórkowe
Na podwórkach od pokoleń królują utwory, które decydują o losach zabawy. „Na wysokiej górze rosło drzewo duże” z fantazyjną nazwą drzewa pozwala wybrać, kto „nie będzie grał”. Z kolei różne wersje rymu „Na ulicy Reja złapano złodzieja” prowadzą do dowcipnej puenty, w której wskazana osoba ma gonić pozostałych.
Warto przypomnieć sobie też mniej oczywiste teksty, jak rozbudowane „Ajndł bajndł cykier sztajndł” czy wesołe „Ele mele dudki, gospodarz malutki”. Samo brzmienie tych słów bawi dzieci, nawet jeśli jeszcze nie rozumieją wszystkich znaczeń. Gdy brakuje Ci pomysłu, możesz sięgnąć po listę sprawdzonych tytułów:
- Entliczek pentliczek
- Ene due rabe i jego różne odmiany
- Palec pod budkę, bo za minutkę
- Na wysokiej górze rosło drzewo duże
Rymowanki paluszkowe i usypianki
Najmłodsze dzieci reagują przede wszystkim na dotyk i ciepły głos. Dlatego tak dobrze sprawdzają się rymowanki paluszkowe, w których każdy wers łączy się z konkretnym ruchem Twojej dłoni. „Tu, tu sroczka kaszkę warzyła” angażuje wszystkie palce, „Idzie rak” delikatnie łaskocze po ręce, a „Ślimak, ślimak, pokaż rogi” pozwala zamienić dłoń w śmiesznego ślimaka.
Przed snem możesz sięgnąć po spokojniejsze teksty, takie jak „Dobranoc – pchły na noc” czy „Baloniku nasz malutki”. Kołyszący rytm i łagodny ton Twojego głosu pomagają się wyciszyć. Dla dziecka to sygnał, że dzień powoli dobiega końca i nadchodzi czas odpoczynku.
Kontakt werbalny z rodzicem – śpiewanie, mówienie, powtarzanie wyliczanek – jest dla kilkulatka znacznie cenniejszy niż najpiękniejsza płyta z nagraniami odtworzona z głośnika.
Wyliczanki dla dzieci – teksty tradycyjnych rymowanek
Poniższe teksty to anonimowe, tradycyjne wyliczanki zapisane w zbiorach folkloru dziecięcego (m.in. J. Cieślikowski, „Wielka zabawa”, 1985; K. Pisarkowa, „Wyliczanki polskie”, 1988). Każda z nich ma kilka wersji, więc w Twoim domu może brzmieć nieco inaczej – to zupełnie normalne.
Krótkie wyliczanki
Krótkie rymowanki są najlepsze dla młodszych dzieci i na szybkie wyłonienie osoby do zabawy.
| Wyliczanka | Tekst | Jak się nią bawić |
|---|---|---|
| Entliczek pentliczek | Entliczek pentliczek, / malowany stoliczek, / na kogo wypadnie, / temu ręka przepadnie. | wskazywanie przy każdej sylabie; w innych wersjach „czerwony stoliczek” |
| Ecie pecie | Ecie pecie, gdzie jedziecie? / Do Torunia kupić konia, / bo w Toruniu konie tanie, / za dwa złote się dostanie. | dobra do zabawy w kole i na podwórku |
| Ini bini | Ini bini trykantory, / szacher macher pomidory, / szas was kisi kwas, / szuszu bula szuszu was. | śmieszne, „wymyślone” słowa bawią maluchy |
| Ene due rike fake | Ene due rike fake, / torba borba ósme smake, / meus meus kosmateus, / i morele baks, / i morele torba baks! | klasyk do wybierania berka; bywa zapisywana też jako „Ene due like fake” |
Śmieszne wyliczanki
Absurdalne słowa i zaskakujące puenty to to, co dzieci lubią w wyliczankach najbardziej:
- „Na wysokiej górze”: Na wysokiej górze / rosło drzewo duże, / nazywało się: Apli-papli-bliten-blau. / A kto tego nie wypowie, ten nie będzie z nami grał! – dzieci próbują szybko powtórzyć „nazwę drzewa”,
- „Ercyk percyk”: Ercyk percyk pomarguli, / wylecieli po trzy króli, / a ty panie kapitanie, / czemu nie grasz na organie? / Grałem, grałem, zapomniałem, / Eneduna tres, / kwinta kwanta żaba pies.
Stare wyliczanki
Do najstarszych tekstów należą rymowanki z dawnych zbiorów, często w gwarze lub z dawnymi słowami:
- „Korona, korona”: Korona, korona, złoty krzyż, / powiedz, panno, gdzie ty śpisz. / Śpię na górze, na figurze, / tam gdzie rosną złote róże. / On – ona, mąż – żona, / kobieta – mężczyzna, baba – chłop.
- „Kasia, Marysia” (zapis gwarowy): Kasia, Marysia, rum tum tum, / stróże pyrki na pióntóm. / Przyszed pón, pyrki wzión, / Kasia, Marysia, rum tum tum.
- „Siedzi ptaszek” (wybieranie w kole): Siedzi ptaszek na ulicy, trzyma ziarenko pszenicy. / A ja sobie stoję w kole i wybieram, kogo wolę.
Wyliczanki z pokazywaniem
Krótkie rymowanki paluszkowe łączą tekst z ruchem dłoni i dotykiem. Pasują do zabawy z maluchem:
- „Idzie rak, nieborak”: Idzie rak, nieborak, czasem naprzód, czasem wspak, / idzie rak, nieborak, jak uszczypnie – będzie znak. Dwa palce „maszerują” po dłoni lub ręce dziecka, a na końcu delikatnie je „szczypią”,
- „Idzie kominiarz po drabinie”: Idzie kominiarz po drabinie, / fiku miku, już w kominie! Palce „wspinają się” po ręce, a na „fiku miku” kończą zabawę łaskotkami.
Dotykaj dziecka delikatnie i zawsze zwracaj uwagę na jego reakcje – jeśli nie chce zabawy z dotykiem, możesz pokazywać ruchy na własnej dłoni.
Wyliczanki z klaskaniem
Wyliczanki dobrze nadają się do zabaw rytmicznych, bo mają stały rytm. „Entliczek pentliczek” układa się w naturalny rytm na trzy, więc łatwo go wyklaskiwać. Możesz spróbować kilku wariantów:
- klaskanie na każdą sylabę,
- naprzemienne klaskanie i klepanie w uda,
- w parach: klaskanie we własne dłonie i dłonie partnera na zmianę,
- kanon – dwie grupy, z których druga zaczyna po chwili od początku,
- tupnięcie na mocne akcenty i klaskanie na pozostałe sylaby.
Wyliczanki z dzieciństwa – lata 80. i 90.
Rodzice, którzy wychowywali się na podwórkach w latach 80. i 90., zwykle pamiętają kilka wersji tych samych rymowanek – każde podwórko i każda szkoła miały własne odmiany. Te różnice są naturalne: wyliczanki przekazywano ustnie, więc słowa zmieniały się z pokolenia na pokolenie. Jeśli pamiętasz własną wersję, zapisz ją i naucz dziecko – to najlepszy sposób, by tradycja przetrwała.
Jak tworzyć własne wyliczanki?
Gotowych tekstów jest mnóstwo, ale nic nie daje tyle radości, co własna rymowanka wymyślona specjalnie dla Twojego dziecka. Możesz wpleść do niej imiona domowników, ulubione zabawki, nazwę ulicy czy miasta. Dzięki temu maluch ma wrażenie, że wierszyk opowiada dokładnie o jego świecie.
Nie potrzebujesz doświadczenia poety. Wystarczy kilka prostych trików. Najważniejszy jest wyraźny rytm i pary rymujących się słów. Reszta może być nawet zupełnie absurdalna, bo dzieci bardzo lubią językowe wygłupy i niespodziewane skojarzenia.
Od czego zacząć?
Na początku możesz trzymać się prostego schematu i tylko podmieniać bohaterów czy rekwizyty. Pomocne będzie krótkie planowanie, zanim pierwszy raz powiesz nowy tekst na głos:
- ustal, do czego chcesz rymowanki użyć, na przykład do liczenia osób lub zabawy przy jedzeniu,
- wybierz kilka słów, które dziecko lubi, na przykład imiona, zwierzęta, ulubione potrawy,
- znajdź do nich proste rymy, nawet jeśli będą brzmiały trochę śmiesznie,
- powiedz całość na głos kilka razy, sprawdzając, czy dobrze „leży” w ustach.
Jeśli zauważysz, że dziecko samo zaczyna dopowiadać końcówki wersów, znaczy to, że rytm jest czytelny. Z czasem możesz tworzyć dłuższe historie, pamiętając, by dopasować treść do wieku i wrażliwości malucha. Niektóre stare wyliczanki mają dość ostry humor, więc łatwo je dziś zastąpić łagodniejszymi własnymi wersjami.
Jak wplatać codzienne życie w rymowanki?
Wyliczanka może stać się komentarzem do tego, co dzieje się wokół. Podczas drogi do przedszkola pojawia się w niej nazwa ulicy, a przy kolacji ulubiona zupa lub deser. W ten sposób dziecko uczy się nowych słów, ale też oswaja z codziennymi sytuacjami. Wers „kto dziś pierwszy myje zęby” może sprawić, że nudny obowiązek zmieni się w zabawę.
Ciekawym pomysłem jest łączenie polskich i prostych angielskich rymowanek. Utwory typu „Old MacDonald Had a Farm” czy „Twinkle, Twinkle, Little Star” pomagają oswoić dziecko z brzmieniem języka angielskiego już od pierwszych miesięcy życia. Krótkie zwroty po angielsku wplatane w polski wierszyk to dobry start do późniejszej nauki języków obcych.
Gdzie szukać wyliczanek i rymowanek?
W księgarniach bez trudu znajdziesz zbiory, w których zebrano zarówno tradycyjne wyliczanki, jak i nowsze teksty. Przykładem jest książka „Wyliczanki dla dzieci” wydawnictwa Dragon – twarda oprawa, około 32 stron, kolorowe ilustracje i klasyczne wierszyki pamiętane przez kilka pokoleń. Takie publikacje dobrze sprawdzają się jako prezent, bo korzysta z nich i dziecko, i dorośli, którzy wracają do znanych z dzieciństwa rymów.
Ogromną bazą inspiracji jest też internet. Na blogach i forach rodziców pojawiają się całe listy wierszyków, często z lokalnymi wariantami, takimi jak „bo za minutkę zamykam budkę” czy różne wersje „Wpadła bomba do piwnicy”. Na YouTube znajdziesz nagrania piosenek i zabaw ruchowych, które możesz potem odtwarzać samodzielnie bez ekranu. Największą wartość ma jednak moment, gdy to Ty siadasz obok dziecka i zaczynasz mówić: „Entliczek, pentliczek, czerwony stoliczek…”.
Wyliczanki dla dzieci łączą zabawę, bliskość i naukę – kilka minut rymowania dziennie daje maluchowi więcej niż niejedno „edukacyjne” wideo.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co to są wyliczanki dla dzieci i do czego służą?
Wyliczanki dla dzieci to krótkie, rytmiczne rymowanki, które najczęściej służą do losowego wyboru osoby w zabawie. Mają prostą budowę, mocny rytm i często absurdalne, zabawne treści. Kiedy wypowiadasz wyliczankę i przy każdej sylabie wskazujesz kolejne dziecko, ostatnie wskazane zostaje wybrane albo odpada z gry.
Jak wyliczanki wspierają rozwój mowy u dzieci?
Regularne powtarzanie wyliczanek to trening językowy. Mocny rytm pomaga dziecku wyodrębniać sylaby, a częste powtórzenia ćwiczą pamięć słuchową, co przyspiesza łączenie dźwięków w słowa i zdania. W wierszykach pojawia się też naturalna nauka liczenia. Ważny jest również głos dorosłego i relacja, gdyż dziecko obserwuje ruch ust, uczy się intonacji i emocji.
Jakie są najpopularniejsze wyliczanki używane do wyboru osoby w zabawie?
Do wybrania berka czy pierwszej osoby w grze najczęściej służą „Ene due rabe”, różne wersje „Ene due like fake” oraz „Entliczek pentliczek, czerwony stoliczek”. Inne popularne to „Palec pod budkę, bo za minutkę” oraz „Na wysokiej górze rosło drzewo duże”.
W jaki sposób można wykorzystać wyliczanki w zabawach ruchowych na podwórku?
Na podwórku wyliczanki dodają energii, pomagając wybrać goniącego w berka, decydując, kto pierwszy szuka w chowanego, czy budując napięcie przy ciuciubabce. Można je łączyć z prostymi zabawami ruchowymi, takimi jak tańce do piosenek, koła i pochody w rytm, bieganie i zmiany miejsc przy krótkich wyliczankach z liczeniem, a także skoki, przysiady czy obroty wykonywane na określone słowa z rymowanki.
Czy można tworzyć własne wyliczanki i od czego zacząć?
Tak, można tworzyć własne wyliczanki, wplatając w nie imiona domowników, ulubione zabawki czy nazwę ulicy. Aby zacząć, ustal cel rymowanki (np. liczenie osób), wybierz kilka słów, które dziecko lubi, znajdź do nich proste rymy i powiedz całość na głos, sprawdzając, czy rytm jest czytelny. Ważny jest wyraźny rytm i pary rymujących się słów, a reszta może być nawet absurdalna.